دوران رسالت باشد ، به اين معنا كه در دوران صحابه كارى كه انجام شده ، گردآورى و تنظيم اوراق و صفحات باشد و اين احاديث دلالتى در باب عمليات جمع قرآن به اين معنا كه قرآن از بعضى اوراق و سينه افراد گردآورى و نوشته شده باشد ، نداشته باشد . 2 - احتمال ديگر آن است كه اين روايات اساسا قصه‌ها و خيال پردازىهايى باشد كه در عهود متأخر از صحابه ساخته شده باشد ، تا اشتياق عامه مردم نسبت به كيفيت جمع قرآن اشباع شود و ما نمونه‌هايى از اين قصه پردازىها را ديده‌ايم كه چگونه قصه‌اى خيالى در آغاز ساخته شده تدريجا بر اين قصه افزوده شده همراه با داستان‌هايى اسرائيلى ممزوج شده و تبديل به عقيده‌اى شده است كه بر اساس انگيزه و اغراض خاص اجتماعى بوده است . به نظر ما احتمال اول گر چه قوىتر مىرسد اما احتمال دوم را هم نفى نمىكنيم و معتقديم كه نصوصى داريم كه صراحت دارد ، گردآورى قرآن كريم تماما در زمان پيامبر گرامى انجام گرفته و جاى اين شبهه‌ها نيست و به خوبى مىتوان آن نصوص در برابر اين دسته از اخبار ايستادگى كند . » « 1 » اما در برابر ، يكى از محققان به نام معاصر ، جناب آقاى معرفت ، كه الحق پژوهش‌هاى قرآنى ايشان در دوران معاصر مايه افتخار و مباهات است در اين موضوع از منظر ديگرى به مساله چشم دوخته و در اين مورد به نظر ما كم لطفى كرده‌اند . ايشان چون به توقيفيت ترتيب سوره‌ها معتقد نبوده‌اند در برابر آية اللّه خويى كه سخت از مدافعان گردآورى قرآن در عهد پيامبر بوده‌اند به دفاع از روايات جمع قرآن پس از پيامبر برخاسته ، و خواسته‌اند مسأله

--> ( 1 ) حكيم ، محمد باقر ، علوم القرآن / 13 ، درس‌هاى شهيد صدر كه توسط نويسنده در دانشكده اصول دين بغداد القاء شده است ، تهران ، المجمع العلمى الاسلامى ، چاپ اول .